- 0 356 317 97 66
Matbaacılık ve yayın faaliyetleri, bir devlet
için kültür ve sanat çalışmalarında önemli bir yere sahiptir. II. Meşrutiyet’in
ilanından sonra milliyetçilik akımı hız kazanmış ve özellikle folklora eğilim
toplum içerisinde kendini göstermeye başlamıştır. Cumhuriyet’in ilanıyla
beraber bu dönemde kurulan halkevleri de dergicilik ve yayın alanında önemli
görevler üstlenmiştir.
Düşünce hayatımızın en önemli kaynaklarından
olan mecmualar ve dergiler gibi süreli yayınlarda döneme ilişkin çeşitli siyasal, sosyal, düşünsel ve kültürel bilgiler yer almaktadır. Bu özellikleriyle
dergiler birer bilgi kaynağı olarak
değerlendirilmekte ve dergilerde yer alan bu zengin konu yelpazesi kültürel
hafızayı oluşturmaktadır.
Anadolu’da yerel dergi yayıncılığı,
Osmanlı’nın son dönemlerinden itibaren İstanbul dışındaki illerde kültürel,
edebi ve siyasi hayatı canlandırmıştır. Yüzlerce yerel dergi çıkmış olsa da,
aralarında öne çıkan bazı tarihi ve uzun soluklu örnekler bulunmaktadır.
Ziya Gökalp gibi düşünürlerin öncülüğünde
halk kültürü, milli kimliğin inşasında kilit bir unsur olarak
kabul edilmiştir. Gökalp,
halk kültürünü ve edebiyatını “hars” kavramıyla ilişkilendirerek modern
bir Türk kimliğinin oluşumunda bu unsurların önemini vurgulamış ve halkbilimine
yeni bir bakış açısı kazandırmıştır
Türk edebiytında Folklordan bugünkü
söylemiyle halk biliminden söz eden ilk yazı Ziya Gökalp’in, 1913'te Halka
Doğru dergisinde yayımlanan “Halk Medeniyeti-I, Başlangıç” adlı makaledir.
Halk Biliminden söz edip başlığında Folklor
sözünün ilk kullanıldığı yazı ise Fuat
Köprülü'nün İkdam gazetesinin 6 Şubat 1914 günkü sayısında, yer alan “Yeni Bir
İlim: Halkiyat 'Folk-Lore' ” adlı yazısıdır. Halk bilimiyle ilgili üçüncü yazı
ise Rıza Tevfik’in Mart 1914 tarihli Peyam gazetesinin edebiyat ekinde
yayımlanan “Yeni Bir İlim: Halkiyat 'Folk-Lore' ” adlı yazısıdır. Halk
Bilimiyle ilgili bu ilk yazıların ardından çeşitli gazete ve dergilerde halk
kültürüyle ilgili yazılar çıkmaya
başlamış, halk bilimi içerikli dergiler yayınlanır olmuştur. Bununla birlikte, içeriğinin tamamı folklorla
ilgili yazılardan oluşan bir süreli yayının çıkarılması ancak 1928'de
gerçekleşir. Bu yayın, Türk Halk Bilgisi Derneği tarafından çıkarılan Halk
Bilgisi Mecmuası adlı dergidir. Sadece tek sayı yayımlanan Halk Bilgisi
Mecmuası, Türkiye'deki ilk folklor dergisidir. Bu dergiden sonra, farklı
dönemlerde çok sayıda folklor dergisi yayımlanmıştır.
Halkın duygu,
düşünce ve bilgisini yükseltmek,
halkı milli ülkü çevresinde toplamak; özellikle gençliği bilimsel, sosyal faaliyete alıştırıp
hazırlamak, ulusu bilinçli, birbirini anlayan, birbirini seven bir
topluluk haline getirmek için
Mustafa Kemal Atatürk’ün
emri ile 19
Şubat 1932’de kurulan ve 1932-1951 yılları arasında
faaliyet gösteren Halkevleri, yurt genelinde kültür, sanat ve eğitim
politikasını yaymak amacıyla yüzden fazla süreli yayın çıkarmıştır.
Folklor alanında faaliyet gösteren dergiler
içerisinde özellikle halkevleri dergileri, mahalli kültüre ait değerleri öne
çıkaran sayısız yayım yapmış ve folklor konuları bu dergilerde geniş yer
tutmuştur. Bunların en bilineni Ankara Halkevi'nin çıkardığı genel merkez yayın
organı “Ülkü” dergisidir
.
Bu
yayınlar, kırsal kesimdeki gelenekleri, geleneksel kutlamaları, halk
inançlarına ait uygulama ve ritüelleri, toplumsal uygulamaları, dil
özelliklerini ve sözlü edebiyat ürünlerini belgelemiştir.
Halkevlerinin çıkardığı dergiler, sadece kültürel
içeriği yaymakla kalmamış, aynı zamanda farklı bölgelere ait halk kültürünü
ortaya koyan zengin bir folklor arşivi oluşturulmasına da hizmet etmiştir. Bu
dergilerde yayımlanan metinler, yerel ağız özelliklerini, geleneksel yaşam
biçimlerini ve anonim halk edebiyatı ürünlerini bugüne taşıyarak gelecek
nesiller için paha biçilmez birer kaynak niteliği kazanmıştır
Halkevleri tarafından Anadolu’nun bazı il ve
ilçelerinde çıkarılan: “Niğde’de Akpınar, Giresun’da Aksu, Elazığ’da Altan, Edirne’de
Ok, Bolu’da Abant, İzmir’de Gediz, Giresun’da Aksu, Afyonkarahisar’da Taşpınar,
Eskişehir’de Porsuk, Çorum’da Çorumlu, Burdur’da Ülker, Amasya’da Yeşilırmak,
Merzifon’da Taşan, Yozgat’ta Bozok, Çanakkale’de Anafarta, Niksar’da Ülker,
Kastamonu’da Ilgaz, Artvin’de Çoruh gibi dergiler de yerel dergilerin en iyi
örnekleridir. Çünkü bu yerel dergiler çıkarıldıkları yörenin dil, kültür,
gelenek, görenek vb unsurlarını tanıtma çabası gösterdiklerinden halk kültürünü
aktarımı açısından çok önemlidir.
19 Şubat 1939’da Urla Halkevi tarafından 2
sayı yayınlanan ‘Ocak’, kısa ömürlü bir
halkevi dergisi olmasına rağmen, Necati Cumalı, Nihat Kobek ve Cihat Gökçek
gibi güçlü yazar kadrosu sayesinde edebiyat tarihinde adından söz ettiren bir
dergi olmayı başarmıştır. Necati Cumalı'nın ilk şiiri ve ilk tenkit yazısı da
bu dergide yayımlanmıştır.
Halkevleri dergileri dışında halk
bilimine gönül vermiş kişilerin yayınladıkları dergilerin de halk bilimi
açısından önemi yadsınamaz.
Bunlar arasında 1 Ağustos 1949 tarihinden, 1
Ocak 1979 tarihine kadar Türkiye'nin en
uzun süreli yayınlanan dergilerinden olan "Türk Folklor
Araştırmaları" dergisinin kuruculuğunu ve de genel yayın yönetmenliğini
yapan İhsan Hınçer’in yayımladığı dergi ile; tamamen amatör ruhla ve öğretmen maaşıyla hiç
bir kurumdan maddi destek almadan 1973 yılında
“Sivas Folkloru” dergisini
çıkarmaya başlayıp 1979 yılına kadar 78
sayı yayınlayıp daha sonra İstanbul’da ulusal bir yayın olan “Türk Folkloru”
dergisini çıkarmaya başlayıp 1999
yılı Mart ayına kadar toplam 96 sayı
yayımlayıp toplam iki dergide 174 sayılık halk bilimi dergi külliyatını oluşturan İbrahim Aslanoğlu’nu bu
büyük başarılarından dolayı ayakta alkışlamak ve ayrı tutmak gerekir.
Anadolu’nun farklı yörelerinde ve
merkezlerinde halk edebiyatı, halk bilimi (folklor) ve yerel kültürü yaşatmak
amacıyla çok sayıda süreli yayın ve dergi çıkarılmıştır. Bu dergiler, yöresel
ağızları, mani, türkü, masal ve efsaneleri derleyerek kayda geçirmiştir.
Kayseri'de yayımlanan Erciyes Dergisi, 1978
yılında Av. Nevzat Türkten tarafından kurulmuş köklü bir fikir, sanat ve
edebiyat dergisidir. Günümüzde Erciyes Dergisi Resmi Web Sitesi üzerinden
dijital olarak yayın hayatını sürdüren dergi, Kayseri'nin ve Anadolu'nun
kültürel birikimine uzun yıllardır katkı sağlamıştır.
Mersin’de İçel Kültürü, Mersin Halk Eğitimi
Merkezi Müdürlüğü tarafından Ocak 1987'de yayım hayatına başlayan iki aylık
yerel kültür ve halkbilimi dergisidir.
Mersin ve yöresinin tarihini, folklorunu,
geleneklerini ve kültürel değerlerini inceleyen araştırmalara ev sahipliği
yapmıştır.
Türkiye'de
halk bilimi (halkbilim/folklör) alanında yayımlanan, akademik ve kültürel
birikim sunan başlıca süreli yayınlar arasında Milli Folklor Dergisi, Folklor /
Edebiyat Dergisi, Motif Akademi Halkbilimi Dergisi ve Folklor Akademi Dergisi
yer alır.
Milli
Folklor: 1989'dan beri yayımlanan, uluslararası indekslerde (AHCI, TR Dizin)
yer alan en köklü akademik halk bilimi dergilerindendir.
Folklor / Edebiyat: 1994 yılında kurulmuş,
halk bilimi, edebiyat ve kültürel antropoloji eksenli makaleler sunan hakemli
bir dergidir.
Motif Akademi Halkbilimi Dergisi: Halk bilimi
araştırmalarını desteklemek amacıyla yayımlanan, alanın güncel akademik
mecralarından biridir
Folklor Akademi Dergisi Halkbilimi, geleneksel sanatlar ve somut olmayan
kültürel miras üzerine akademik çalışmalar yayımlar.
İş Bankasının, Mehmet Önder yönetiminde
1988-1998 yılları arasında 40 sayı
yayımladığı ‘İş Bankası Kültür
Sanat Dergisi’ de Anadolu kentleriyle ilgili özel sayılar yayınlayarak halk
kültürü aktarımına katkı veren Türk dergiciliğine damgasını vurmuş önemli
dergilerdendir.
Diyarbakır'da 1938-1950 yılları arasında 138
sayı yayımlanan, Anadolu'nun en uzun soluklu ve köklü yerel dergilerinden
Karacadağ ile 1947 yılında Diyarbakır'da yayımlanan Altın Işık, bölgenin
edebiyat ve folkloruna katkı sunan yerel yayınlardandır.
Kovan ve Çığır; Sivas ve çevresinde
yayımlanan, Cumhuriyet dönemi Anadolu edebiyat hareketlerine katkı sağlayan
yerel dergiler arasında görülmektedir.
İzmir ve çevresinde yayımlanan Görüş, Çeşme
Defteri ve Körfez gibi pek çok yerel sanat dergisi Ege'nin edebiyat hafızasını
oluşturmuştur.
Dergi yayınlamak sabır, sebat ve tahammül
ister. Binbir zorlukla Anadolu’da yayımını sürdüren istikrarlı kültür, sanat ve
edebiyat dergileri bulunmaktadır. Denizli'de uzun yıllar yayımlanan ve yerel
aydınları bir araya getiren kültür ve
sanat dergisi Fikirler, Tokat’ta ‘Kümbet’, Elazığ’da ‘Bizim Külliye’ gibi yerel
dergilerin yanı sıra halk kültürünü aktarımındaki önemini en iyi yansıtan
dergilerden Zile’de yayınlanan yerel dergiler dikkat çekenlerdendir. Bunlardan;
Nisan 1961’den itibaren yayımlanmaya
başlayan Çağıltı adlı dergi Zile halk
kültürünün yazılı basına aktarımında büyük başarı sağlamış bu başarı Mayıs 2013 - Nisan 2020 tarihleri arasında
genel yayın yönetmenliği tarafımdan yapılan
ve Zile özelinden başka hiç bir konuya yer verilmeyen özelliği ile dikkat çeken Zile Kültür Sanat
Dergisi’nin yayımına güçlü bir zemin hazırlamıştır.
Zile Kültür Sanat Dergisi Zile’de yapılan
sempozyumların bazılarını özel sayı olarak yayımlaması ile büyük taktir
toplamış, Zile’de Üç yılda bir yapılan “Tarihi ve Kültürüyle Zile Smpozyumu”
adı ile dört kez yapılan ve Zile Halk Kültürünün kültürel hafızasını su yüzüne
çıkaran önemli etkinliklerin ve Zile
halk kültürünü aktarımındaki en önemli araç olan Zile Kültür Sanat Dergisi’nin yayımının
durdurulması acı bir kayıp olmuştur.