- 0 356 317 97 66
“DAM ÜSTÜNDE SAKSAĞAN, VUR BELİNE KAZMAYI:
(Sözlü kültürde birbiriyle ilgisiz iki durumu yan yana getirerek saçma ve
yersiz konuşmalara tepki göstermek amacıyla ortaya çıkan bir deyimdir.)
Anadolu'nun özellikle Toroslar (Boğa
Dağları) çevresinde kışın sürüye katılamayan zayıf veya hasta hayvanlar evlerin
önündeki damların üzerinde dinlenir. Bahara doğru bu hayvanların sırtındaki
sinek larvalarına dadanan saksağanlar, hayvanların sırtına konup gagalarıyla
yara açar. Bu durumu gören bir köylünün, kuşu kovalamak yerine öfkeyle ve
mantıksız bir tepkiyle "vur beline kazmayı" demesiyle olayın
absürtlüğü dile yerleşmiştir.
Kasıtlı Mantıksızlık (Tekerleme)
Yaklaşımı: Birçok dil bilimciye göre deyimin arkasında tek bir tarihi olay
yoktur. Damın üzerindeki bir kuşa kazmayla vurmaya çalışmak fiziksel olarak imkânsız
ve saçmadır. Konuşma sırasında konuyla hiç ilgisi olmayan bir laf eden kişiye,
"Senin söylediğin şey de en az damdaki kuşa kazmayla vurmak kadar
alakasız" mesajı vermek için tekerleme gibi kurgulanmıştır.
ESKİ ÇAMLAR BARDAK OLDU: (Zamanla devranın döndüğünü, eski
şartların ve eski insanların artık kalmadığını anlatmak için dilimize yerleşmiş
bir deyimdir.)
Osmanlı döneminde İstanbul'daki
yoğun yapılaşma ve gemi yapımı için ormanların kesilip ahşap mutfak eşyalarına
dönüştürülmesine dayanan bir halk anlatısından doğmuştur.
• Ormanların Kesilmesi:
Osmanlı İmparatorluğu döneminde İstanbul ve çevresi, özellikle de Anadolu
yakası sık çam ormanlarıyla kaplıdır. Ancak büyüyen şehir nüfusunun yakacak
ihtiyacı, artan ahşap konut yapımı ve tersanelerde gemi inşası nedeniyle bu dev
çam ağaçları zamanla kesilir.
• Çam Ağacından Bardak Yapımı:
O dönemlerde cam veya porselen bardaklar yaygın olmadığı için su içmek amacıyla
çam odunu oyularak yapılan ahşap bardaklar ("çotra" veya ahşap
maşrapalar) kullanılır.
• Eski Günlere Özlem: Yıllar
sonra eski mesire yerlerine giden İstanbullular, gölgesinde oturdukları o ulu
çam ağaçlarının yerinde yeller estiğini görür. Çevrelerindeki yaşlılar veya
satıcılar durumu özetlemek için "O eski çamlar kesildi, şimdi
elimizdeki şu bardaklar oldu" anlamında bu sözü söyler.
ALTINTAN ÇAPANOĞLU ÇIKMASI: (Masum veya sıradan görünen bir işin
arkasından beklenmedik, güçlü ve tehlikeli bir kişinin ya da büyük bir sorunun
çıkması anlamında kullanılan bir sözdür.)
Osmanlı İmparatorluğu döneminde
Yozgat ve çevresine hakim olan güçlü Çapanoğlu ailesinin nüfuzundan ve her
önemli olayın arkasında bu ailenin parmağı bulunmasından doğmuştur. 19.
yüzyılda İç Anadolu'nun en güçlü ayan (yerel derebeyi) ailelerinden biri olan
Çapanoğulları, bölgede devlete yakın ama kendi başına buyruk bir otorite
kurmuştu.
Yozgat merkezli olarak neredeyse tüm
İç Anadolu'ya hükmeden Çapanoğlu ailesi, bölgedeki ticaret, vergi, asayiş ve
arazi anlaşmazlıklarında son sözü söyleyen güçtü. Halk arasında ne zaman büyük
bir sorun veya gizli bir iş ortaya çıksa, ucu mutlaka bu güçlü aileye
dayanırdı.
Devletin taşradaki otoritesinin
zayıfladığı dönemlerde Çapanoğulları kendi ordularını kuracak kadar
güçlenmişti. İstanbul'daki saray yönetimi bile bölgede çıkan herhangi bir
karışıklığı veya isyanı araştırdığında, işin arkasında çoğunlukla Çapanoğlu
ailesinin çıkarlarını veya müdahalesini bulur
Yozgat ve civarında bir işe
girişecek olan kişilere veya bir haksızlığı araştıranlara, işin ucunun
dokunulmazlığı olan bu aileye değebileceğini hatırlatmak için "Dikkat
et, altından Çapanoğlu çıkmasın" denilmeye başlandı.
TAVŞANIN SUYUNUN SUYU: (Günümüzde bu ifade, asıl olay, kişi veya
şeyle hiçbir doğrudan ilgisi kalmamış, çok uzak ve dolaylı bağlantıları ifade
etmek için kullanılır.)
Nasreddin Hoca'nın kendisine bir
tavşan hediye eden köylüyü ve ardından gelen davetsiz misafirleri ağırlama
hikayesinden doğmuştur.
Halk kültüründe Nasreddin Hoca
fıkralarına dayandırılan bu öykünün gelişimi şu şekildedir:
Günlerden bir gün bir köylü,
Nasreddin Hoca'ya hediye olarak canlı bir tavşan getirir. Hoca da bu jestin
karşılığında tavşanı pişirir ve köylüye güzel bir ikramda bulunur. Aradan
birkaç gün geçtikten sonra bir grup köylü Hoca'nın kapısını çalarak "Biz
size tavşan getiren köylünün komşularıyız" derler. Nasreddin Hoca
misafirperverlik gösterip onlara da yemek ikram eder. Bir süre sonra başka bir
grup daha gelip "Biz de size tavşan getiren köylünün komşusunun
komşularıyız" diyerek sofraya oturmak ister. Hoca bunun üzerine
mutfağa gidip bir kâse sıcak su doldurur ve önlerine koyar.
Misafirler önlerine gelen suya şaşırıp
bunun ne olduğunu sorunca Hoca, "Tavşanın suyunun suyu yiyiniz"
cevabını verir.
HASTA NE SAHANDA KOR, NE TASTA: (Deyim halk ağzında iki şekilde
yerleşmiştir. Birincisi, "önüne konan hiçbir şeyi bırakmadan hepsini silip
süpüren" (ne sahanda yemek bırakır ne tasta çorba) anlamında kullanılır.
İkincisi ise "ne sahandaki yemeği beğenir ne tastaki çorbayı" diyerek
aşırı nazlanan ve hiçbir şeyi beğenmeyen huysuz hastaları tarif eder.
Gerçekte ağır hasta olmadığı halde
çevresinden ilgi ve hizmet bekleyen, ancak önüne konulan hiçbir yemeği geri
çevirmeyen sözde hastaların durumunu anlatan geleneksel bir halk gözleminden
doğmuştur. Bu sözün belirli bir kişiye veya tarihi olaya dayanan tek bir öyküsü
yoktur; halk arasındaki gündelik yaşam tecrübelerinden ve hasta ziyareti
kültüründen türemiştir.
Eski Türk ev kültüründe
"sahan" sulu veya susuz ana yemeklerin konulduğu bakır tabağı,
"tas" ise çorba ve hoşaf gibi sıvı gıdaların sunulduğu kabı ifade
eder. Deyimin şekillenmesinde şu toplumsal gözlemler etkili olmuştur:
Halk arasında "hastalık
hastası" olarak bilinen veya işten kaçmak, ilgi görmek için hastaymış gibi
yatağa yatan kişilerin davranışları bu söze ilham vermiştir. Gerçek bir
hastanın ağzının tadı bozulur ve iştahı kesilirken, nazlanan kişinin iştahı her
zaman yerindedir.
Hasta yatağında inleyen birine şifa
olsun diye tasta çorba, sahanda yemek götüren ev halkı, hastanın nazlanmasına
rağmen tabakların dibini sıyırdığını görünce bu durumu iğneleyici bir mizahla
dile getirmiştir.
DURDU DURDU, TURNAYI GÖZÜNDEN VURDU: (Uzun süre
bekledikten ve doğru zamanı kolladıktan sonra en zor, en değerli veya en
kazançlı hedefi tam isabetle elde etmek anlamına gelir.)
Osmanlı
ve eski Türk avcılık kültüründe turna kuşu hem çok yüksekten uçması hem de
ürkek ve hızlı olması nedeniyle avlanması en güç kuşlardan biriydi. Deyimin
kökeninde şu iki tarihi uygulama yer alır:
•
Okçuluk Talimleri. Eski zamanlarda okçular, nişancılık becerilerini en
üst seviyeye çıkarmak için talim alanlarında hareketli veya çok küçük hedeflere
ok atarlardı. En zorlu hedef, rüzgârda sallanan bir ipin ucuna bağlanan turna kuşu
maketinin tam gözünden vurulmasıydı.
•
Sabırlı Avcılık. Gerçek avlarda da avcılar, turna sürüsünü ürkütmemek için
saatlerce hiç kıpırdamadan saklanırdı. Uzun bekleyişin ardından en uygun anı
yakalayıp tek bir atışla kuşu gözünden vuran avcı, hem tüylerine ve etine zarar
vermemiş hem de büyük bir ustalık sergilemiş olurdu.
•
Sabrın Sonundaki Büyük Başarı: Uzun süre hiçbir adım atmayan, fırsatları
bekleyen birinin sonunda herkesi şaşırtacak kadar büyük ve isabetli bir iş
başarması.
•
En İyisini Seçmek: Evlilik, iş veya yatırım gibi konularda çok uzun süre seçici
davranan birinin, sonunda en hayırlı ve en kazançlı seçeneği bulması.
. -Devam edecek-