DEYİMLER ve ÖYKÜLERİ Deyimler; sözü uzatmaz, anlamı derinleştirir.

 
Derleyen: İsmail ÇELEBİ Emekli Eğitimci – MEB Müfettişi

       “DAM ÜSTÜNDE SAKSAĞAN, VUR BELİNE KAZMAYI: (Sözlü kültürde birbiriyle ilgisiz iki durumu yan yana getirerek saçma ve yersiz konuşmalara tepki göstermek amacıyla ortaya çıkan bir deyimdir.)

 

            Anadolu'nun özellikle Toroslar (Boğa Dağları) çevresinde kışın sürüye katılamayan zayıf veya hasta hayvanlar evlerin önündeki damların üzerinde dinlenir. Bahara doğru bu hayvanların sırtındaki sinek larvalarına dadanan saksağanlar, hayvanların sırtına konup gagalarıyla yara açar. Bu durumu gören bir köylünün, kuşu kovalamak yerine öfkeyle ve mantıksız bir tepkiyle "vur beline kazmayı" demesiyle olayın absürtlüğü dile yerleşmiştir.

            Kasıtlı Mantıksızlık (Tekerleme) Yaklaşımı: Birçok dil bilimciye göre deyimin arkasında tek bir tarihi olay yoktur. Damın üzerindeki bir kuşa kazmayla vurmaya çalışmak fiziksel olarak imkânsız ve saçmadır. Konuşma sırasında konuyla hiç ilgisi olmayan bir laf eden kişiye, "Senin söylediğin şey de en az damdaki kuşa kazmayla vurmak kadar alakasız" mesajı vermek için tekerleme gibi kurgulanmıştır.

 

  • Konu Dışı Konuşmalar: Sohbet esnasında aniden konuyla ilgisiz, yersiz ve saçma bir söz söylendiğinde tepki olarak kullanılır.
  • Sebep-Sonuç Uyumsuzluğu: Ortaya konan bir davranış ile o davranışın nedeni arasında hiçbir mantıklı bağ bulunmadığında durumu özetlemek için tercih edilir.

 

 

       ESKİ ÇAMLAR BARDAK OLDU: (Zamanla devranın döndüğünü, eski şartların ve eski insanların artık kalmadığını anlatmak için dilimize yerleşmiş bir deyimdir.)

 

            Osmanlı döneminde İstanbul'daki yoğun yapılaşma ve gemi yapımı için ormanların kesilip ahşap mutfak eşyalarına dönüştürülmesine dayanan bir halk anlatısından doğmuştur.

            • Ormanların Kesilmesi: Osmanlı İmparatorluğu döneminde İstanbul ve çevresi, özellikle de Anadolu yakası sık çam ormanlarıyla kaplıdır. Ancak büyüyen şehir nüfusunun yakacak ihtiyacı, artan ahşap konut yapımı ve tersanelerde gemi inşası nedeniyle bu dev çam ağaçları zamanla kesilir.

            • Çam Ağacından Bardak Yapımı: O dönemlerde cam veya porselen bardaklar yaygın olmadığı için su içmek amacıyla çam odunu oyularak yapılan ahşap bardaklar ("çotra" veya ahşap maşrapalar) kullanılır.

            • Eski Günlere Özlem: Yıllar sonra eski mesire yerlerine giden İstanbullular, gölgesinde oturdukları o ulu çam ağaçlarının yerinde yeller estiğini görür. Çevrelerindeki yaşlılar veya satıcılar durumu özetlemek için "O eski çamlar kesildi, şimdi elimizdeki şu bardaklar oldu" anlamında bu sözü söyler.

 

 

       ALTINTAN ÇAPANOĞLU ÇIKMASI: (Masum veya sıradan görünen bir işin arkasından beklenmedik, güçlü ve tehlikeli bir kişinin ya da büyük bir sorunun çıkması anlamında kullanılan bir sözdür.)

 

            Osmanlı İmparatorluğu döneminde Yozgat ve çevresine hakim olan güçlü Çapanoğlu ailesinin nüfuzundan ve her önemli olayın arkasında bu ailenin parmağı bulunmasından doğmuştur. 19. yüzyılda İç Anadolu'nun en güçlü ayan (yerel derebeyi) ailelerinden biri olan Çapanoğulları, bölgede devlete yakın ama kendi başına buyruk bir otorite kurmuştu.

            Yozgat merkezli olarak neredeyse tüm İç Anadolu'ya hükmeden Çapanoğlu ailesi, bölgedeki ticaret, vergi, asayiş ve arazi anlaşmazlıklarında son sözü söyleyen güçtü. Halk arasında ne zaman büyük bir sorun veya gizli bir iş ortaya çıksa, ucu mutlaka bu güçlü aileye dayanırdı.

            Devletin taşradaki otoritesinin zayıfladığı dönemlerde Çapanoğulları kendi ordularını kuracak kadar güçlenmişti. İstanbul'daki saray yönetimi bile bölgede çıkan herhangi bir karışıklığı veya isyanı araştırdığında, işin arkasında çoğunlukla Çapanoğlu ailesinin çıkarlarını veya müdahalesini bulur

            Yozgat ve civarında bir işe girişecek olan kişilere veya bir haksızlığı araştıranlara, işin ucunun dokunulmazlığı olan bu aileye değebileceğini hatırlatmak için "Dikkat et, altından Çapanoğlu çıkmasın" denilmeye başlandı.

 

 

       TAVŞANIN SUYUNUN SUYU: (Günümüzde bu ifade, asıl olay, kişi veya şeyle hiçbir doğrudan ilgisi kalmamış, çok uzak ve dolaylı bağlantıları ifade etmek için kullanılır.)

 

            Nasreddin Hoca'nın kendisine bir tavşan hediye eden köylüyü ve ardından gelen davetsiz misafirleri ağırlama hikayesinden doğmuştur.

            Halk kültüründe Nasreddin Hoca fıkralarına dayandırılan bu öykünün gelişimi şu şekildedir:

            Günlerden bir gün bir köylü, Nasreddin Hoca'ya hediye olarak canlı bir tavşan getirir. Hoca da bu jestin karşılığında tavşanı pişirir ve köylüye güzel bir ikramda bulunur. Aradan birkaç gün geçtikten sonra bir grup köylü Hoca'nın kapısını çalarak "Biz size tavşan getiren köylünün komşularıyız" derler. Nasreddin Hoca misafirperverlik gösterip onlara da yemek ikram eder. Bir süre sonra başka bir grup daha gelip "Biz de size tavşan getiren köylünün komşusunun komşularıyız" diyerek sofraya oturmak ister. Hoca bunun üzerine mutfağa gidip bir kâse sıcak su doldurur ve önlerine koyar.

            Misafirler önlerine gelen suya şaşırıp bunun ne olduğunu sorunca Hoca, "Tavşanın suyunun suyu yiyiniz" cevabını verir.

 

 

       HASTA NE SAHANDA KOR, NE TASTA: (Deyim halk ağzında iki şekilde yerleşmiştir. Birincisi, "önüne konan hiçbir şeyi bırakmadan hepsini silip süpüren" (ne sahanda yemek bırakır ne tasta çorba) anlamında kullanılır. İkincisi ise "ne sahandaki yemeği beğenir ne tastaki çorbayı" diyerek aşırı nazlanan ve hiçbir şeyi beğenmeyen huysuz hastaları tarif eder.

 

            Gerçekte ağır hasta olmadığı halde çevresinden ilgi ve hizmet bekleyen, ancak önüne konulan hiçbir yemeği geri çevirmeyen sözde hastaların durumunu anlatan geleneksel bir halk gözleminden doğmuştur. Bu sözün belirli bir kişiye veya tarihi olaya dayanan tek bir öyküsü yoktur; halk arasındaki gündelik yaşam tecrübelerinden ve hasta ziyareti kültüründen türemiştir.

 

            Eski Türk ev kültüründe "sahan" sulu veya susuz ana yemeklerin konulduğu bakır tabağı, "tas" ise çorba ve hoşaf gibi sıvı gıdaların sunulduğu kabı ifade eder. Deyimin şekillenmesinde şu toplumsal gözlemler etkili olmuştur:

            Halk arasında "hastalık hastası" olarak bilinen veya işten kaçmak, ilgi görmek için hastaymış gibi yatağa yatan kişilerin davranışları bu söze ilham vermiştir. Gerçek bir hastanın ağzının tadı bozulur ve iştahı kesilirken, nazlanan kişinin iştahı her zaman yerindedir.

            Hasta yatağında inleyen birine şifa olsun diye tasta çorba, sahanda yemek götüren ev halkı, hastanın nazlanmasına rağmen tabakların dibini sıyırdığını görünce bu durumu iğneleyici bir mizahla dile getirmiştir.

 

       DURDU DURDU, TURNAYI GÖZÜNDEN VURDU: (Uzun süre bekledikten ve doğru zamanı kolladıktan sonra en zor, en değerli veya en kazançlı hedefi tam isabetle elde etmek anlamına gelir.)

            Osmanlı ve eski Türk avcılık kültüründe turna kuşu hem çok yüksekten uçması hem de ürkek ve hızlı olması nedeniyle avlanması en güç kuşlardan biriydi. Deyimin kökeninde şu iki tarihi uygulama yer alır:

            • Okçuluk Talimleri. Eski zamanlarda okçular, nişancılık becerilerini en üst seviyeye çıkarmak için talim alanlarında hareketli veya çok küçük hedeflere ok atarlardı. En zorlu hedef, rüzgârda sallanan bir ipin ucuna bağlanan turna kuşu maketinin tam gözünden vurulmasıydı.

            • Sabırlı Avcılık. Gerçek avlarda da avcılar, turna sürüsünü ürkütmemek için saatlerce hiç kıpırdamadan saklanırdı. Uzun bekleyişin ardından en uygun anı yakalayıp tek bir atışla kuşu gözünden vuran avcı, hem tüylerine ve etine zarar vermemiş hem de büyük bir ustalık sergilemiş olurdu.

            • Sabrın Sonundaki Büyük Başarı: Uzun süre hiçbir adım atmayan, fırsatları bekleyen birinin sonunda herkesi şaşırtacak kadar büyük ve isabetli bir iş başarması.

            • En İyisini Seçmek: Evlilik, iş veya yatırım gibi konularda çok uzun süre seçici davranan birinin, sonunda en hayırlı ve en kazançlı seçeneği bulması.

.  -Devam edecek-